د فرانسې د ګونکور اکاډمۍ د کاناډايي لیکوالې تلیسون اورلین ناول «دا وه یا مرګ» د مصنوعي ځیرکتیا د احتمالي کارونې او ادبي غلا د تورونو له راپورته کېدو وروسته د ګونکور ادبي جایزې له نوماندانو وایست.
دغه ناول تر دې وړاندې د ګونکور جایزې د ۱۶ لومړنیو نوماندانو په نوملړ کې شامل و. اکاډمۍ د جمعې په ورځ، د تلې په درېیمه، اعلان وکړ چې د کتاب په اړه د خپرو شویو راپورونو له ارزونې وروسته، او د جایزې د اعتبار د ساتلو لپاره، د ناول نوم له نوملړه لرې کوي.
د دې لانجې لومړۍ برخه د مصنوعي ځیرکتیا د احتمالي کارونې له ادعا سره تړاو درلود. د «کلودت افشا کړئ» په نوم یوې ډلې ادعا کړې چې د ناول د ځینو برخو څېړنې د «پنګرام» په نوم د متن شننې وسیلې له لارې د مصنوعي ځیرکتیا په وسیله د متن د تولید نښې ښودلې دي.
خو اورلین دا ادعا رد کړې او ویلي یې دي چې د ناول لومړنۍ نسخه یې په ۲۰۱۹ کال کې لیکلې وه؛ هغه مهال چې د متن د تولید اوسني مصنوعي ځیرکتیايي وسایل لا په نننۍ بڼه د عامو خلکو لپاره موجود نه وو.
څو ورځې وروسته، کاناډايي رسنیو د اورلین د پخوانیو لیکنو او د نورو لیکوالانو د خپرو شویو اثارو ترمنځ د ورتهوالي په اړه راپورونه خپاره کړل. «لوموند» او راډیو کاناډا د هغې د ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ کلونو ځینې مقالې او کالمونه وڅېړل او د نورو لیکوالو له اثارو سره یې د ځینو برخو د ورتهوالي یا بیا خپرېدو موارد مطرح کړل.
په همدې حال کې، بيبيسي ټینګار کړی چې د مصنوعي ځیرکتیا له لارې د تولید شویو متنونو د پېژندلو وسایل په یوازې ځان قطعي پایله نه شي وړاندې کولای. دغه وسایل د ژبنیو او احصایوي بڼو پر بنسټ کار کوي او په انساني او مصنوعي متنونو کې د توپیر پر مهال د تېروتنې امکان لري.
د ګونکور اکاډمۍ ویلي چې پرېکړه یې یوازې د یوې ازموینې یا یوه راپور پر بنسټ نه ده کړې، بلکې د څېړونکو او خبریالانو له خوا ترسره شوې څو خپلواکې ارزونې یې هم په پام کې نیولې دي. د اکاډمۍ په وینا، دغو ارزونو ورته پایلې وړاندې کړې دي.
د «دا وه یا مرګ» له نوملړه ایستل د اورلین لپاره د فرانسې د ادبي نړۍ په یوه له مهمو جایزو کې د هغې پر حضور اغېز کوي. دغه ناول د لانجې له پیل مخکې د «فناک ناول جایزه» هم ګټلې وه. د دې کتاب کاناډايي خپرندوی ویلي چې ناول د دې خپرندویې په ۶۰ کلن تاریخ کې تر ټولو ډېر پلورل شوی اثر دی او ټاکل شوې چې شاوخوا ۲۰ ژبو ته وژباړل شي.
اورلین په ۱۹۸۸ کال کې د هایتي په ګونایو ښار کې زېږېدلې ده. هغې په ۲۰۱۰ کال کې د هایتي له زلزلې وروسته دغه هېواد پرېښود او وروسته په کاناډا کې مېشته شوه. نوموړې له ځوانۍ راهیسې شعر لیکي او په ۱۹ کلنۍ کې یې د خپلې لومړۍ شعري ټولګې لپاره جایزه ترلاسه کړې وه.
د «لوموند» د راپور له مخې، د هغې ادبي سابقه یوازې دې ناول ته نه محدودېږي. اورلین تر دې وړاندې هم دوه ناولونه خپاره کړي وو او له دغو اثارو څخه یوه یې په ۲۰۲۴ کال کې په هایتي کې یوه ادبي جایزه هم ګټلې وه.
«دا وه یا مرګ» د هایتي د یوې ښوونکې کیسه بیانوي چې په خپل هېواد کې له تاوتریخوالي تښتي او له یوې سختې سفر وروسته کاناډا ته رسېږي.
اورلین د ګونکور اکاډمۍ له پرېکړې وروسته ویلي چې په اوسني وخت کې نه غواړي د تورونو په اړه خبرې وکړي او غوره ګڼي چې خپل فزیکي او رواني روغتیا ته پام وکړي.
سره له دې چې «دا وه یا مرګ» د ګونکور له نوملړه ایستل شوی، دغه ناول لا هم په فرانسه کې د څو نورو مهمو ادبي جایزو، لکه رنودو، فمینا او مدیسیس، د نوماندانو په نوملړونو کې شامل دی.
