په ایران کې روان اقتصادي بحران زرګونه افغان کډوال دې ته اړ کړي چې افغانستان ته ستانه شي؛ هغه کورنۍ چې له کلونو ژوند وروسته له ایران څخه وځي، له یوې خوا د بېکارۍ، د سپماوو د له منځه تلو او د ژوند د لوړو لګښتونو له ستونزې سره مخ دي او له بلې خوا په افغانستان کې، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو پر وړاندې، له پراخو محدودیتونو سره مخامخېږي.
رویټرز د هرات او فراه په سرحدي سیمو کې له بېرته ستنېدونکو کورنیو سره د مرکو پر بنسټ په خپل راپور کې ویلي، ډېرو کډوالو افغانستان ته له ستنېدو مخکې څو میاشتې کار نه درلود او د ژوند د لګښتونو د چټک لوړوالي له امله ستنېدل ورته د پاتې کېدو یوازینۍ لاره ګرځېدلې وه.
د ایران د احصایې مرکز د معلوماتو له مخې، چې رویټرز ورته اشاره کړې، د تېر کال په پرتله د مصرفي توکو بیې نږدې ۹۰ سلنه لوړې شوې او د خوراکي توکو بیې شاوخوا ۱۳۰ سلنه زیاتې شوې دي. رویټرز د ایران د اقتصادي وضعیت د لا خرابېدو له عواملو څخه د بندیزونو زیاتوالی او د امریکا له خوا د سمندري محاصرې له امله رامنځته شوي محدودیتونه هم یاد کړي دي.
د کډوالۍ نړیوال سازمان معلومات ښيي چې له ایران څخه په دې وروستیو کې راستانه شویو افغانانو منځنی عاید د بحران له پیل مخکې د کچې په پرتله نږدې یوه درېیمه برخه کم شوی او یوازې ۲۹ سلنه یې لا هم سپما لري.
محمد سعید، چې له ایران څخه افغانستان ته راستون شوی، رویټرز ته ویلي چې کورنۍ یې په ۱۴۰۰ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ایران ته تللې وه، خو اوس نږدې په تش لاس افغانستان ته ستنه شوې ده. د هغه په وینا، د ایرانۍ ریال د ارزښت سخت کمېدو د کورنۍ له دوه پر درېیمې برخې څخه ډېره سپما له منځه وړې ده.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د شمېرو له مخې، په تېرو دوو کلونو کې له دوه میلیونو ډېر افغانان له ایران څخه وتلي دي. ډېری دغه کسان د وروستي بېرته ستنېدو له څپې مخکې له ایران څخه ایستل شوي یا پرې د وتلو فشار راوړل شوی و. خو رویټرز او د کډوالۍ نړیوال سازمان وايي، په وروستۍ څپه کې ښځې او بشپړې کورنۍ د بېرته ستنېدونکو په منځ کې د پام وړ برخه جوړوي.
عبدالغني قاضیزاده، د اسلامقلعه په پوله کې د طالبانو له چارواکو څخه، رویټرز ته ویلي چې هره ورځ له ۲۰ څخه تر ۴۰ پورې کورنۍ په خپله خوښه له دې لارې افغانستان ته ننوځي. د هغه په وینا، ډېری افغان کارګران په ایران کې د خپلو معاشونو د نه ورکړې شکایت کوي او عاید یې نور د ژوند لومړني لګښتونه نه شي پوره کولای.
خو د ښځو او نجونو لپاره ستنېدل یوازې د یوه هېواد پرېښودل نه دي؛ د ډېرو لپاره دا د داسې چاپېریال ته بېرته ننوتل هم دي چې محدودیتونه پکې پراخ دي. له شپږم ټولګي پورته نجونې له رسمي زده کړو او پوهنتون څخه محرومې دي او د ښځو یوازې سفر هم له محدودیتونو سره مخ دی. طالبان وايي چې د ښځو حقونه د اسلامي شریعت له مخې رعایتوي.
د ۴۴ کلن کارګر عبدالجبار کیسه د دې ستونزمن انتخاب یوه بېلګه ده. د هغه کورنۍ نږدې څلور لسیزې په ایران کې ژوند کړی و، خو د نښتو له زیاتېدو او د کاري فرصتونو له له منځه تلو وروسته افغانستان ته ستنه شوه. عبدالجبار د بېرته ستنېدو دوه میاشتې وروسته لا هم بېکاره دی او کورنۍ یې اوس په یوه یوهخونې خټین کور کې ژوند کوي.
د هغه ۱۵ کلنې لور ستایش، چې غواړي د جامو طرحهکوونکې شي، رویټرز ته ویلي: «که کولی شم، بېرته به ستنه شم؛ د ښوونځي لپاره، د خپلو ملګرو لپاره.»
ځینو کورنیو هڅه کړې چې له خپلو پاتې سپماوو څخه په ګټې اخیستنې په افغانستان کې بیا کاروبار پیل کړي. محمد سعید او مور یې، رضوانه جامي، اړین وسایل اخیستي او د پیزا لپاره د کارېدونکي پنیر تولید یې، چې مخکې یې په ایران کې کاوه، په افغانستان کې بیا پیل کړی دی.
خو د دې کورنۍ لپاره هم بېرته ستنېدل دروند لګښت لري. جامي د خپلې ۱۷ کلنې لور په اړه ویلي: «تل راته وايي: مورې، اته کاله مې مکتب ولوست او اوس یوازې په کور کې پاتې یم.»
د دغو کورنیو ستنېدل ښيي چې د یوه شمېر افغان کډوالو لپاره په اقتصادي بحران کې له ایران څخه پاتې کېدل او افغانستان ته ستنېدل، د دوو سختو شرایطو ترمنځ انتخاب دی، نه د خوندي او ناامن ژوند ترمنځ ساده انتخاب. په ایران کې بېکاري، ګراني او د سپماوو د ارزښت کمېدل د ژوند دوام ستونزمنوي، او په افغانستان کې د کاري فرصتونو کمښت او ټولنیز محدودیتونه، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو لپاره، د بېرته ستنېدونکو کورنیو راتلونکی له ستونزو سره مخ کوي.
د دې بهیر اغېز یوازې د بېرته ستنېدونکو کسانو په شمېر کې نه خلاصه کېږي. هغه کورنۍ چې له لږې پانګې او کم عاید سره افغانستان ته داخلېږي، د کار بازار، کورونو او ټولنیزو خدمتونو پر وړاندې فشار زیاتوي. که د کار، عاید او زده کړو لپاره واقعي فرصتونه رامنځته نه شي، د دغو کورنیو ستنېدل کولی شي هغوی له یوه اقتصادي بحران څخه بل نوي بحران ته ولېږدوي.
